وقتی گفتن عمل­کردن است

درآمدی به نظریه­ی اَعمال گفتاری[1] جان آستین

حمیدرضا شش­جوانی

نوشته­ای که در پی می­آید ترجمه­ی اولین درس­گفتار فیلسوف زبان آکسفوردی، جی، ال، آستین است که در سال­ 1962 در كتاب­ «از واژه­ها چه كار برمي­آيد» به چاپ رسیده است. نکته­ی برجسته­ی کار آستین و سایر فیلسوفان آکسفوردی تدقیق در زبان روزمره و کاربست آن به منزله­ی ابزاری فلسفی است. در واقع، مفاهیم بنیادین فلسفه­ی آستین تحت تأثیر نظریه­های ویتگنشتاین متأخر و در واکنش به نظریه­های پوزیتویست­های منطقی شکل گرفته ­است.

ویتگنشتاین به عنوان یکی از سرچشمه­های نظری آستین در کتاب «پژوهش­های فلسفی» بر وجه پراگماتیک زبان تأکید کرده بود، در نظر او زبان تصویرگر جهان بیرونی نیست بل­که گونه­ای عمل است، واژه­ها صرفاً در «جریان زندگی» معنی دارند و کار فیلسوف توصیف شیوه­های زبانی مردم در جریان فعالیت­های روزمره­شان یا به عبارت دیگر ترسیم دقیق موقعیت یا مجموعه­ای از موقعیت­هایی ا­ست که زبان روزمره در آن­ها به ­کار می­رود.

از نظر پوزیتویست­های منطقی گفته[2] زمانی بامعنا تلقی می­شود که: الف) توصیف مستقیم واقعیت باشد و ب) قابلیت صدق و کذب داشته باشد. از این رو تنها گزاره­هایی از حیث شناختی معتبر شمرده می­شوند که واجد این خصوصیات باشند. چنین گزاره­هایی که متعلق به حوزه­ی زبان علمی هستند، گزاره­های واقعی و باقی آن­ها، شبه­گزاره به حساب می­آیند. آستین می­پنداشت که این فیلسوفان با ندیده گرفتن تمایزهای ظریفِ کاربردهای زبانی، گرفتار نوعی «مغالطه­ی توصیفی» شده­ و در آن، همه­ی گزاره­ها را به گزاره­ی خبری[3] فروکاسته­اند. از نظر آستین گفته­هایی وجود دارند که به جاي ارتباطي بودن، عملي را انجام مي­دهندو آن­ها را «اجرایی[4]» نامید. این گفته­ها که در اول شخص مضارع اخباری معلوم بیان می­شوند نه­تنها توصیف امر واقع به شمار نمی­آیند بل­که قابلیت صدق و کذب هم ندارند و خودِ عمل یا بخشی از انجام عمل هستند. برای مثال وقتی که عروس در مراسم ازدواج می­گوید «بله، قبول دارم» چیزی را گزارش نمی­کند بل­که عمل پذیرش مردی را به عنوان همسر انجام می­دهد. به عبارت دیگر زمانی که گفته­های اجرایی ادا می­شوند، آن­چه که به اجرا درمی­آید عملی گفتاری است.

آستین با طرح نظریه­ی اعمال گفتاری در پیِ بنیاد کردنِ «علم حقیقی زبان» برآمد. این علم در سایه­ی هم­کاری مشترک فیلسوفان، دستوریان وپژوهش­گران زبان تدوین خواهد شد و در صورتی که گسترش یابد دیگر تنها به حوزه­ی فلسفه متعلق نیست (Austin;1970: 180) او می­پنداشت که با این کار یعنی تحلیل موشکافانه­ی زبان قادر خواهد بود پرتو تازه­ای بر مسائل سنتی فلسفه­ی زبان بیاندازد.

نظرات آستین تأثیر عمیقی بر متفکران، مکتب­­های نظری و رشته­های علمیِ نیمه­ی دوم قرن بیستم گذاشته­است. برای مثال هابرماس در اواخر دهه­ی 1970 و پس از انتقادها و بحث­هایی که بر سر کتاب «شناخت و علایق انسانی» او در گرفت، اصول اولیه­ی نظریه­ی «عمل ارتباطی» را با استفاده بسیار از نظریه­ی اعمال گفتاری آستین شکل داد. او در نظریه­ی عمل ارتباطی خود سعی دارد شرایط عام مندرج در فرایند تولید گفتار را بررسی کند، از همین رو هدف خود را بنا نهادن نظریه­ی انتقادی جامعه در متن زبان می­داند و با طرح مفهوم «پراگماتیک عام» در جست­و­جوی شرایط امکان ادای گفته­ها نه از طریق شیوه­های مرسوم زبان­شناختی بل­که از طریق وجه کاربردی زبان برآمد. در واقع نقطه­ی عزیمت هابرماس (یا چرخش زبانی او) هم­چنان که خود اذعان دارد بر اساس نظریه­ی اعمال گفتاری آستین بنا شده است(Habermas; 1979:7)

نمونه­ی دیگر، ژاک دریدا فیلسوف فرانسوی است: دريدا و آستين از اين حيث هم­رأي هستند که در واقع هر دو به موارد استثنایی و حاشیه­ای زبان توجه خاص دارند و به همین خاطر نظریه­پردازی­های مکانیکی و بسته را به پرسش کشیده و راه را برای نگرش­های منعطف زبانی هموار کرده­اند(Norris; 1977: 106). اما تعريفِ «عقل سليم» از «ارتباط» در نظرِ آستين، يعني وضعيتي كه محتوي يك ذهن به ذهن ديگر منتقل مي­شود، بسيار مسأله­ساز است.و دريدا نیز اين گونه برداشت از ارتباط را به خاطر جانب­داري از «حضور[5]»، نقد كرده است.

گذشته از هابرماس، دریدا و متفکران دیگری چون لاکان در طرح مفاهيم «گفتارِ تهي[6]» و «گفتارِ پر[7]» (Cobley;1996: 253) و کسانی چون جودیت باتلر در طرح مفهوم « اجرائیت[8]» در اعمال مبتنی بر جنسیت ( Hall; 2000: 186)، از مفاهيم نظری آستين در اعمال گفتاری بهره گرفته­اند.

رشته­هایی علمی­ نظیر انسان­شناسی زبان[9]، زبان­شناسی جنسیت[10]، باورپژوهی­دینی[11] و مطالعه­ی اجرای آیین[12] نیز مستقیماً تحت تأثیر نظریه­ی اعمال گفتاری بوده­اند.

اگرچه پیش­بینی آستین در خصوص تدوین علم حقیقی زبان به وقوع نپیوسته است لیکن تبعات و پیامدهایِ بررسی­ها و نظریات او هم­گونه که تصور می­کرد در بسیاری از حوزه­های فرهنگ نفوذ کرده است،

1. Austin, J.L.( 1990), Philosophical Papers, Oxford University Press, 3 edition

2. Cobley Paul( 1996),The Communication Theory Reader, Routledge

3. Habermas, Jurgen, (1979), What is universal Pragmatic, in Thomas McCarty(trans) Communication and Evolution of Society, the Polity Press

4. Hall kira (2000), Performativity, Journal of Linguistic Anthropology 9(1-2) American Anthropological Association

5. Norris, christopher (1977), Deconstruction, postmodernism and philosophy in Habermas and unfinished project of modernity, Cambridge: MIT Press

6. Stive, Dan R. (1996), The Philosophy of Religious Language: Sign, Symbol and Story Blackwell Publishing p: 80